Meniň ýurdumyň ilatynyň köpüsi kiçi şäherçelerde we oba ýerlerinde ýaşaýar we oba hapa suwlarynyň suw gurşawyna hapalanmagy barha köp ünsi özüne çekdi. Günbatar sebitde hapa suwlary arassalamak derejesiniň pesliginden başga, meniň ýurdumyň oba ýerlerinde hapa suwlary arassalamak derejesi umuman ýokarlandy. Şeýle-de bolsa, meniň ýurdumyň giň territoriýasy bar we dürli sebitlerdäki şäherleriň we obalaryň daşky gurşaw şertleri, ýaşaýyş endikleri we ykdysady şertleri örän tapawutlanýar. Ýerli şertlere laýyklykda merkezi däl hapa suwlary arassalamakda nähili gowy iş alyp barmaly, ösen ýurtlaryň tejribesi öwrenmäge mynasypdyr.
meniň ýurdumyň esasy merkezleşdirilmedik lagym arassalaýyş tehnologiýasy
Meniň ýurdumda oba ýerleriniň lagym suwlaryny arassalamak tehnologiýasynyň esasan aşakdaky görnüşleri bar (1-nji surata serediň): biofilm tehnologiýasy, aktiwleşdirilen laýy arassalamak tehnologiýasy, ekologiýa taýdan arassalamak tehnologiýasy, ýeri arassalamak tehnologiýasy we biologik we ekologiýa taýdan arassalamak tehnologiýasynyň utgaşdyrylmagy. Ulanylyş derejesi we operasiýa dolandyryşynyň üstünlikli mysallary bar. Lagym suwlaryny arassalamak möçberiniň nukdaýnazaryndan, suwy arassalamak kuwwaty, adatça, 500 tonnadan aşak.
1. Oba ýerleriniň lagym suwlaryny arassalamak tehnologiýasynyň artykmaçlyklary we kemçilikleri
Oba ýerleriniň lagym suwlaryny arassalamak tejribesinde her bir tehnologiýa aşakdaky artykmaçlyklary we kemçilikleri görkezýär:
Aktiwleşdirilen laý usuly: çeýe dolandyryş we awtomatiki dolandyryş, ýöne her bir öý hojalygy üçin ortaça çykdajy ýokary we ulanmak we tehniki hyzmat etmek üçin ýörite işgärler gerek.
Gurluşyk suw-batgalyk tehnologiýasy: gurluşyk çykdajylary az, ýöne aýyrmak tizligi pes we ulanyş we dolandyryş üçin amatsyz.
Ýeri gaýtadan işlemek: gurluşyk, ulanmak we abat saklamak ýönekeý we bahasy pes, ýöne ol ýerasty suwlary hapalap biler we uzak möhletli ulanmak we abat saklamak dolandyryşyny talap edip biler.
Biologiki aýlanýan stol + ösümlik düşegi: günorta sebit üçin amatly, ýöne ulanmak we tehniki hyzmat etmek kyn.
Kiçi lagym arassalaýjy stansiýa: şäher hojalyk lagymlaryny arassalamak usulyna golaý. Artykmaçlygy, lagym suwunyň hiliniň gowy bolmagydyr, kemçiligi bolsa oba hojalyk lagym suwlarynyň zerurlyklaryny kanagatlandyryp bilmeýändigidir.
Käbir ýerlerde oba hapa suwlaryny arassalamak üçin "energiýasyz" tehnologiýa hödürlenýän hem bolsa, "energiýasyz" hapa suwlaryny arassalamak tehnologiýasy henizem uly bölegi eýeleýär. Häzirki wagtda köp oba ýerlerinde ýer hojalyklaryna bölünip berilýär we döwlet ýerleri az, ykdysady taýdan ösen ýerlerde ýerleriň ulanylyş derejesi örän pes. Hapa suwlaryny arassalamak üçin ýer serişdeleri ýokary, az. Şonuň üçin "dinamik" hapa suwlaryny arassalamak tehnologiýasy ýerleriň ulanylyşynyň az, ykdysadyýeti ösen we suwuň hiline ýokary talaplar bildirilýän ýerlerde gowy ulanylyş mümkinçiligine eýedir. Energiýa tygşytlaýan we sarp edilişi azaldýan hapa suwlaryny arassalamak tehnologiýasy obalarda we şäherçelerde merkezi däl öý hojalyk hapa suwlaryny arassalamak tehnologiýasynyň ösüş meýiline öwrüldi.
2. Oba hapa suwlaryny arassalamak tehnologiýasynyň utgaşdyrylan usuly
Meniň ýurdumyň oba ýerleriniň lagym suwlaryny arassalamak tehnologiýasynyň utgaşmasy esasan aşakdaky üç usula eýedir:
Birinji usul MBR ýa-da kontakt oksidleşme ýa-da aktiwleşdirilen laý prosesidir. Lak suwlary ilki septik çelekde ýerleşýär, soňra biologiki arassalaýyş enjamyna girýär we ahyrsoňy gaýtadan ulanmak üçin töweregindäki suw howdanyna guýulýar. Oba ýerleriniň lagym suwlaryny gaýtadan ulanmak has köp duş gelýär.
Ikinji usul anaerob + emeli suw-batgalyk ýa-da anaerob + howuz ýa-da anaerob + ýer, ýagny anaerob birlik septik çöpden soň ulanylýar we ekologiki arassalamadan soň daşky gurşawa zyňylýar ýa-da oba hojalyk ulanylyşyna girýär.
Üçünji usul aktiwleşdirilen laý + emeli suw-batgalyk ýer, aktiwleşdirilen laý + howuz, kontakt oksidlenme + emeli suw-batgalyk ýer ýa-da kontakt oksidlenme + ýeri arassalamak, ýagny septik çöpden soň aerob we aerasiýa enjamlary ulanylýar we ekologiýa arassalaýyş enjamy goşulýar. Azot we fosforyň aýrylmagyny güýçlendirýär.
Amaly ulanylyşlarda birinji usul iň uly paýy eýeleýär we 61% ýetýär.
Ýokardaky üç usulyň arasynda MBR has gowy arassalaýyş täsirine eýedir we suwuň hiline ýokary talaplar bildirilýän käbir ýerler üçin amatlydyr, ýöne ulanyş çykdajylary deňeşdirme boýunça ýokarydyr. Gurlan suw-batgalyk we anaerob tehnologiýasynyň ulanyş çykdajylary we gurluşyk çykdajylary örän pes, ýöne toplumlaýyn seredilende, has ideal suw akym täsirine ýetmek üçin aerasiýa prosesini artdyrmak zerurdyr.
Daşary ýurtlarda ulanylýan merkezleşdirilmedik lagym arassalaýyş tehnologiýasy
1. Amerikanyň Birleşen Ştatlary
Dolandyryş ulgamy we tehniki talaplar babatda ABŞ-da merkezi däl lagym suwlaryny arassalamak ulgamy deňeşdirme boýunça doly çarçuwada işleýär. Häzirki wagtda ABŞ-da merkezi däl lagym suwlaryny arassalamak ulgamy esasan aşakdaky tehnologiýalara eýedir:
Septik çelek. Septik çelekler we topragy arassalamak daşary ýurtlarda giňden ulanylýan tehnologiýalardyr. Germaniýanyň barlag maglumatlaryna görä, lagym suwlarynyň takmynan 32% -i ýeri arassalamak üçin ýaramlydyr, olaryň 10-20% -i bolsa laýyk däl. Näsazlygyň sebäbi ulgamyň ýerasty suwlaryny hapalamagy bolup biler, mysal üçin: artykmaç ulanyş wagty; artykmaç gidrawliki ýük; dizaýn we gurnama meseleleri; işlemegi dolandyrmak meseleleri we ş.m.
gum süzgüji. Gum süzgüji ABŞ-da örän giňden ulanylýan hapa suwlary arassalamak tehnologiýasy bolup, gowy aýyrmak täsirini gazanyp bilýär.
Aerobik bejeriş. Aerobik bejeriş ABŞ-nyň köp ýerlerinde ulanylýar we biologik aýlanýan stoluň usuly ýa-da aktiwleşdirilen laý usuly ulanylyp, bejeriş möçberi, adatça, 1,5-5,7t/gün bolýar. Soňky ýyllarda ABŞ azot we fosforyň netijeli ulanylmagyna hem uly ähmiýet berýär. ABŞ-da azotyň köp bölegi hapa suwlarda tapylýar. Irki bölmek arkaly soňraky gaýtadan işlemegiň çykdajylaryny azaltmak möhümdir.
Mundan başga-da, dezinfeksiýa, iýmit maddalaryny aýyrmak, çeşmeleri bölmek, şeýle hem azot we p aýyrmak we dikeltmek işleri bar.
2. Ýaponiýa
Ýaponiýanyň merkezi däl lagym suwlaryny arassalamak tehnologiýasy septik çöpleri arassalamak ulgamy bilen has meşhurdyr. Ýaponiýadaky öý hojalyk lagym suwlarynyň çeşmeleri meniň ýurdumdakydan birneme tapawutlanýar. Ol esasan kir ýuwýan we aşhana lagym suwlarynyň klassifikasiýasyna laýyklykda ýygnalýar.
Ýaponiýadaky septik çelekler turba torlaryny ýygnamak üçin amatly bolmadyk we ilatyň dykyzlygynyň deňeşdirme boýunça pes bolan ýerlerinde gurnalýar. Septik çelekler dürli ilat we parametrler üçin niýetlenendir. Häzirki septik çelekler nesilden-nesle çalşyrylyp dursa-da, olar henizem rakowinalar tarapyndan dolandyrylýar. AO reaktoryndan, anaerob, deoksidleşdiriji, aerobik, çökündi, dezinfeksiýa we beýleki proseslerden soň, A septik çeleginiň adaty ýagdaýda işleýändigini aýtmak gerek. Ýaponiýada septik çelekleriň deňeşdirme boýunça üstünlikli ulanylmagy diňe bir tehniki mesele däl, eýsem doly hukuk çarçuwasynyň aşagynda deňeşdirme boýunça doly dolandyryş ulgamy bolup, deňeşdirme boýunça üstünlikli ýagdaýy emele getirýär. Häzirki wagtda ýurdumyzda septik çelekleriň ulanylyş mysallary bar we Günorta-Gündogar Aziýada hem bazarlaryň bardygyny aýtmak gerek. Günorta-Gündogar Aziýa, Indoneziýa we Filippinler ýaly ýurtlara hem Ýaponiýanyň merkezi däl lagym suwlaryny arassalamak syýasaty täsir edýär. Malaýziýa we Indoneziýa septik çelekler üçin öz içerki tehniki aýratynlyklaryny we görkezmelerini işläp düzdüler, ýöne iş ýüzünde bu şertler we görkezmeler häzirki ykdysady ösüş ýagdaýyna laýyk gelmezligi mümkin.
3. Ýewropa Bileleşigi
Aslynda, ÝB-niň içinde ykdysady we tehnologik taýdan ösen käbir ýurtlar, şeýle hem ykdysady we tehnologiýa taýdan yza galan sebitler bar. Ykdysady ösüş babatda olar Hytaýyň milli şertlerine meňzeş. Ykdysady üstünlik gazanandan soň, ÝB hem lagym suwlaryny arassalamak işini gowulandyrmak üçin köp işleýär we 2005-nji ýylda kiçi göwrümli merkezi däl lagym suwlaryny arassalamak üçin ÝB-niň EN12566-3 standartyny kabul etdi. Bu standartyň çäreleri ýerli şertlere, geografik şertlere we ş.m. uýgunlaşdyrmagyň, esasan septik çelekleri we ýeri arassalamak ýaly dürli arassalaýyş tehnologiýalaryny saýlamagyň usulydygyny aýtmaly. Beýleki standartlaryň arasynda toplumlaýyn desgalar, kiçi lagym suwlaryny arassalamak desgalary we öňünden arassalaýyş ulgamlary hem bar.
4. Hindistan
Ösen ýurtlaryň birnäçesiniň mysallaryny gysgaça tanyşdyrandan soň, meniň ýurdumyň ykdysady taýdan ösen sebitlerine has ýakyn bolan Günorta-Gündogar Aziýanyň ösýän ýurtlarynyň ýagdaýyny tanyşdyrmaga rugsat beriň. Hindistanda öý hojalyklarynyň lagym suwlary, esasan, aşhana lagym suwlaryndan gelip çykýar. Lagym suwlaryny arassalamak babatda, septik çelek tehnologiýasy häzirki wagtda Günorta-Gündogar Aziýada iň giňden ulanylýar. Emma umumy mesele biziň ýurdumyzyňky bilen meňzeş, ýagny suwuň dürli görnüşleriniň hapalanmagy örän aýdyňdyr. Hindistan hökümetiniň goldawy bilen septik çelekleri netijeli giňeltmek üçin çäreler we maksatnamalar dowam edýär, septik çelekleri arassalamak we kontakt oksidlenme tehnologiýasy üçin tehniki şertler döredildi.
5. Indoneziýa
Indoneziýa tropiki sebitlerde ýerleşýär. Oba hojalyk ykdysadyýetiniň ösüşi deňeşdirme boýunça yza galan bolsa-da, ýerli ýaşaýjylaryň öý hojalyklarynyň hapa suwlary esasan derýalara guýulýar. Şonuň üçin Malaýziýada, Taýlandda, Wýetnamda we beýleki ýurtlarda oba saglyk ýagdaýy optimistik däl. Indoneziýada septik çelekleriň ulanylmagy 50% -i düzýär we olar Indoneziýada septik çelekleriň ulanylyş kadalaryny we standartlaryny öňe sürmek üçin degişli syýasaty hem işläp düzdüler.
Öňdebaryjy daşary ýurt tejribesi
Gysgaça aýdylanda, ösen ýurtlaryň meniň ýurdumyň öwrenip biljek köp sanly öňdebaryjy tejribesi bar: ösen ýurtlardaky standartlaşdyrma ulgamy örän doly we standartlaşdyrylandyr, şeýle hem hünärmen taýýarlygy we raýat bilimini öz içine alýan netijeli operasiýa dolandyryş ulgamy bar, ösen ýurtlarda bolsa lagym suwlaryny arassalamak ýörelgeleri örän aýdyňdyr.
Hususan-da, aşakdakylary öz içine alýar: (1) Lak suwlaryny arassalamak üçin jogapkärçiligi aýdyňlaşdyrmak we şol bir wagtyň özünde döwlet gaznalar we syýasatlar arkaly lagym suwlarynyň merkezi däl usulda arassalanmagyny goldaýar; merkezi däl lagym suwlaryny arassalamak işini düzgünleşdirmek we ýolbaşçylyk etmek üçin degişli standartlary işläp düzmek; (2) merkezi däl lagym suwlaryny arassalamak işiniň netijeli ösdürilmegini we uzak möhletli işlemegini üpjün etmek üçin adalatly, standartlaşdyrylan we netijeli administratiw dolandyryş we senagat dolandyryş ulgamyny döretmek; (3) Peýdalary üpjün etmek, çykdajylary azaltmak we gözegçiligi ýeňilleşdirmek üçin merkezi däl lagym suwlarynyň gurluşygynyň we işlemeginiň möçberini, jemgyýetçilikleşdirilmegini we ýöriteleşdirilmegini gowulandyrmak; (4) Ýöriteleşdirmek (5) mahabat we bilim, şeýle hem raýatlaryň gatnaşmagy boýunça taslamalar we ş.m.
Amaly ulanyş prosesinde, üstünlikli tejribe we şowsuzlyk sapaklary meniň ýurdumyň merkezi däl lagym suwlaryny arassalamak tehnologiýasynyň durnukly ösüşini amala aşyrmak üçin jemlenýär.
Cr.antop
Ýerleşdirilen wagty: 2023-nji ýylyň 13-nji apreli